BƯỚC ĐẾN “CHÍ PHÈO”      

Khi Nam Cao bắt tay viết truyện ngắn “Cái lò gạch cũ” (tháng 02 năm 1941)  , tên đầu tiên của tác phẩm “Chí Phèo” thì đề tài về người nông dân trong xã hội cũ đã nở rộ, khoe sắc hương ngào ngạt và kết trái tinh hoa với các sáng tác đặc sắc của Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng... Trước thử thách lớn lao này, Nam Cao lặng lẽ chấp nhận và đã vượt qua với một “Chí Phèo” thực sự sâu sắc và độc đáo. Để Chí Phèo trở thành hình tượng nhân vật điển hình độc đáo qua mọi thời đại. Từ anh “Chí” đến “Chí Phèo”, Nam Cao đã dẫn nhân vật của mình qua ba bước.

1. Chỉ rõ nguồn gốc bản chất người cao quý ở nhân vật

          Nam Cao là người đầu tiên cẩn thận đi sâu tìm hiểu cái tiền đề về sự xuất thân của nhân vật và chứng minh rằng bản chất lưu manh của Chí không phải đã có mầm mống từ trước. Thực ra hình ảnh đứa trẻ trần truồng xám ngắt trong chiếc váy Đụp ở cái lò gạch bỏ hoang chỉ là một biểu trưng cho một số phận bất hạnh không được chở che chứ không liên quan gì đến quá trình tha hóa của nhân vật.

          Trước khi đi ở tù, dù có phải đi ở đợ cho hết nhà này đến nhà khác, dù khó khăn gian khổ đến mấy Chí vẫn giữ được bản chất thật thà lương thiện của mình. Tất cả mọi người, từ già đến trẻ trong làng Vũ Đại đều thân thiện gọi anh bằng một cái tên đầy tôn trọng – anh Chí (cái tên Chí Phèo chỉ có sau khi Chí đi ở tù). Chí còn là người khỏe mạnh, đã từng là mơ ước của bao cô gái quê... Cho đến năm mười chín, đôi mươi tuổi Chí đi làm canh điền cho nhà Bá Kiến thì bản chất hiền lành lương thiện, cần cù, chịu khó và luôn ước mơ…càng được Chí giữ gìn cẩn trọng hơn. Cho Tới khi bị bà ba Bá Kiến lén lút gọi về bóp chân mà cứ bắt hắn bóp lên cao, cao nữa, cao nữa… “hắn chỉ thấy nhục chứ yêu đương gì”. Một anh Chí đầy lòng tự trọng, một nhân cách trong sáng và cao đẹp. Nam Cao nói rất đúng cái tâm trạng của chàng thanh niên đôi mươi đáng trọng ấy: “Hồi ấy hắn hai mươi tuổi. Hai mươi tuổi, người ta không là đá, nhưng cũng không hoàn toàn là xác thịt. người ta không thích cái gì người ta khinh”. Hai mươi tuổi, Chí cũng có nhu cầu được yêu, được gần gụi về xác thịt với người khác giới. Chí không phải là gỗ đá trơ ra, Chí cũng có tình yêu, cũng rung động trước tình yêu. Nhưng không phải với bất cứ ai cũng được, bản chất của tình yêu là sự chọn lọc. Để gần gũi xác thịt với bất cứ ai cũng cần có tình yêu, “người ta không hoàn toàn là xác thịt” vì “người ta không thích những gì người ta khinh”. “Vả lại bị một con đàn bà gọi đến mà bóp chân! Hắn thấy nhục hơn là thấy thích, huống hồ lại sợ”. Chỉ có những con người lương thiện, trong sáng mới thấy xấu hổ, nhục nhã và run sợ khi làm những việc hèn hạ. Việc đầu tiên Nam Cao làm là đã khéo léo chỉ ra cho mọi người thấy bản chất con người rất cao quý của anh Chí. Đó là một con người lương thiện, hiền lành thật thà, đầy lòng tự trọng, chịu thương chịu khó, luôn mơ ước, vươn lên một cuộc sống gia đình hạnh phúc. Anh còn là người khỏe mạnh và đẹp trai. Một người như anh thật đáng trân trọng và đáng lẽ anh phải được sống hạnh phúc.

2. Vật hóa nhân vật

Sau khi đi ở tù, Chí hoàn toàn thay đổi, thay đổi cả nhân tính lẫn nhân hình. Dù người đọc có gấp sách lại cũng không thể nào thoát khỏi cái ám ảnh ở vẻ bề ngoài gớm ghiếc của hắn: “Hắn về lần này trông khác hẳn, mới đầu chẳng ai biết hắn là ai. Trông đặc như thằng sắn cá! Cái đầu thì trọc lốc, cái răng cạo trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng , hai con mắt gườm gườm trông gớm chết! Hắn mặc quần nái đen với cái áo tây vàng. Cái ngực phanh đầy những nét chạm trổ rồng, phượng với một ông tướng cầm chùy, cả hai cánh tay cũng thế. Trông gớm chết”! Cái ngoại hình độc đáo ấy cho chúng ta thấy Chí đã bán rẻ cả nhân dạng lẫn nhân tính và sẵn sàng thủ tiêu sự sống khi nhân phẩm quay trở về. Cái vẻ bên ngoài đáng sợ cùng với những hành động hung hăng, mất tính người của hắn làm cho cả làng phải sợ, không ai còn gọi nó là anh Chí nữa mà thay vào đó là: “thằng Chí Phèo”. Hắn hoàn toàn không còn cái vẻ của một con người lương thiện, chăm chỉ làm ăn. “Hắn về ngày hôn trước thì ngày hôm sau đã thấy ngồi ở giữa chợ uống rượu với thịt chó suốt từ trưa cho đến xế chiều”.

Hắn ăn trong say, ngủ trong say, rạch mặt ăn vạ, cướp giật, đốt nhà, trấn lột, ngủ trong say. Tỉnh dậy hắn vẫn còn say, cuộc đời hắn là một cơn say chiền miên từ cơn này sang cơn khác. Hắn đâu biết rằng trong cơn say hắn đã gây đau thương cho biết bao người, phá nát hạnh phúc bao gia đình. Hắn đã bước đến nấc cuối cùng của bậc thang tha hoá. Mình không còn là mình, không được làm theo những gì mình muốn. Sống bằng nghề cướp giật mà bản chất là hiền lành như đất nhưng cuối cùng lại trở thành hung thần của làng Vũ Đại. Chí cũng có khao khát hạnh phúc đời thường nhưng những gì Chí làm lại chống lại Chí.  Chí bước ra từ trang sách của Nam Cao trong cơn say bí tỉ, bước ngật ngưỡng vừa đi vừa chửi. “Bắt đầu là hắn chửi trời, chửi đất và hắn nghiến răng lại chửi cha cái đứa nào đẻ ra hắn”. Người đọc không khỏi ngạc nhiên trước một thằng say điên điên khùng khùng nhưng tinh ý sẽ thấy rằng: Đoạn đầu ấy nó thể hiện cái bi thảm nhất của Chí Phèo. Mọi người đã gạt hắn ra khỏi lề của cuộc sống. Đây không đơn thuần là ngôn ngữ của thằng say mà còn là khao khát được trở lại cuộc sống đồng loại.

Hắn cầu mong cho người ta chửi vào mặt hắn để hắn được giao tiếp với loài người bằng cách nhục nhã nhất. Nhưng người  ta không thèm chửi lại hắn nghĩa là  người ta không còn xem hắn là người, hắn đã bị loại ra khỏi cuộc sống loài người. “Cuối cùng chỉ còn một thằng say và ba con chó dữ”. Không giao tiếp được với loài người, đáp lại lời Chí chỉ có mấy con chó. Chí đã trở thành con quỹ dữ của làng Vũ Đại, Chí gây bao đau khổ cho người lương thiện, gây bao cảnh tan cửa nát nhà.  Cái mặt hắn đầy sẹo. Chúng tố cáo tội ác của Chí sau bao lần rạch mặt ăn vạ mà hắn say thì sẵn sàng làm những gì người ta sai hắn. Dù sau này hắn có tỉnh ngộ thì những vết sẹo - sản phẩm của hắn đã vào hùa với nhau như một bằng chứng tố cáo hắn không thể nào xóa đi được. Điều này đã ngăn cản không cho hắn trở lại với lương thiện. “Cái mặt hắn không trẻ cũng không già; nó không còn là mặt người; nó là mặt con vật lạ, nhìn mặt những con vật có bao giờ biết tuổi? Cái mặt hắn vàng vàng mà lại muốn xạm màu gio; nó vằn dọc vằn ngan, không thứ tự, biết bao nhiêu là sẹo”. Xét cả về hình dạng và nhân phẩm, hắn không còn là con người mà trở thành con quỷ, hung thần đáng sợ của cả làng Vũ Đại.

3. Khẳng định lại bản chất người bất diệt của nhân vật

Việc gặp Thị Nở gây một đột biến lớn trong tâm hồn Chí. Nam Cao xây dựng nhân vật Thị Nở không phải chiều theo thị hiếu của người đọc, cũng không phải làm cứu cánh nghệ thuật của tác giả. Ở một phương diện nào đó Nam Cao muốn soi vào Chí, muốn thăm thú tận cùng bản chất người của Chí. Cuộc gặp gỡ ấy chủ yếu được sinh ra từ khát vọng muốn tìm hiểu một cách tận cùng bản chất người của Chí Phèo bằng lòng nhân đạo sâu sắc. Nhà văn đã chăm chỉ theo dõi từng chi tiết nhỏ nhặt tinh tế được đệt bằng những cựa quậy của cuộc sống hằng ngày. “Sau lần gặp gỡ trong cái đêm trăng sáng hơn mọi đêm Chí cứ vởn vơ suy nghĩ”. “Cả Chí và thị đều sống trong men say ngây ngất của tình yêu”. “Tỉnh dậy Chí nghe tiếng chim hót, tiếng người đi chợ, tiếng gõ nhịp của anh thuyền chài đuổi cá trên sông.” Cái mơ ước có một gia đình nho nhỏ “chồng cuốc mướn cầy thuê vợ dệt vải” từ xa xưa lại quay trở về làm bỏng cháy hồn anh. Con người ấy nhận ra rằng cuộc sống này đáng yêu, đáng quý và đáng sống làm sao! Hắn nhất định sẽ làm lành với mọi nguời và sẽ cố gắng sống lương thiện. “Thị có thể sống hòa thuận với hắn thì sao mọi người lại không thể sống hòa thuận với hắn”? Và hắn cảm thấy thèm khát lương thiện biết là bao. Hắn cố gắng uống thật ít rượu để đỡ tốn tiền và đặc biệt là để tỉnh táo mà yêu… Có thể nói Thị là người đóng vai trò đánh thức lương tâm, kêu gọi lương thiện quay trở về với Chí.

Nam Cao muốn khẳng định lại một lần nữa rằng: bản chất người cao quý trong Chí Phèo không bao giờ mất đi. Nó chỉ bị che khuất, bị vùi dập, chèn ép dưới những tác động của xã hội Thực dân nửa Phong Kiến tàn bạo mà thôi. Không gì có thể tiêu diệt được bản chất cao quý của con người. Tuy bị chôn vùi, bị hủy hoại nhưng nó vẫn âm ỉ tồn tại trong đáy sâu tâm và khi có điều kiện nó sẽ bùng cháy mãnh liệt. Nam cao còn tinh tế và khéo léo cho ta thấy khi người ta được hưởng chút hư vị ngọt ngào của hạnh phúc thì mãi mãi không bao giờ họ quên được, không bao giờ mất đi. Vì thế khi bị Thị Nở từ chối, Chí đã tỉnh ngộ ra hai sự thực. Mình muốn trở lại làm người lương thiện nhưng chính xã hội này không cho mình làm người lương thiện và mình không thể làm người lương thiện được nữa. Đó là bi thảm tột cùng của cuộc đời Chí mà cách giải quyết cuối cùng chỉ có thể là cái chết và Chí đã tìm đến với cái chết. Tìm đến cái chết cũng là một cách khẳng định bản chất tốt đẹp của con người vì Chí biết rằng mình không thể nào quay trở về với cuộc sống lương thiện của con người được nửa. Để kết thúc, để từ bỏ cuộc sống của một con quỷ, một hung thần chỉ còn cách duy nhất là tìm đến cái chết…

Với ba bước xây dựng nhân vật của mình, Nam Cao đã mang đến cho văn học Việt Nam một điện mạo mới về nghệ thuật xây dựng nhân vật, một sự cá tính hóa nhân vật triệt để. Một cách kết cấu phức tạp đi theo dòng chảy tâm lý hơn hành động. Giọng kể phong phú, biến ảo, cách hành văn độc đáo giàu hàm ý và luôn ẩn dấu một trái tim nóng ấm sau cái vỏ bề ngoài lạnh lùng, khách quan... Tất cả làm cho Chí Phèo vượt qua thời gian, vượt qua mọi trở lực khác để trở thành nhân vật điển hình độc đáo và mang giáng vẻ hiện đại hiếm có lúc bấy giờ. Một điển hình nghệ thuật bất hủ đáng tự hào của Văn học hiện thực phê phán Việt Nam. Từ một anh “Chí” đáng kính, đáng yêu bước đến một thằng “Chí phèo” là quá trình tha hoá cả nhân tính lẫn nhân hình và cuối cùng là bi kịch tự tìm đến cái chết với ba bước đi tài tình của Nam Cao.       

Nguyễn Thanh Tuấn