Ngạc nhiên vì ngay giữa hòn non bộ của quán cà phê là tượng Chí Phèo-Thị Nở, đôi tình nhân đã từ trang sách của nhà văn Nam Cao bước ra cuộc đời. Xuất phát từ làng gốm Bát Tràng, tượng cặp đôi này được bày bán khắp nơi, và được nhiều người mua về để chơi trong nhà, hoặc làm quà để tặng nhau. Hiện tượng nhân vật trong tác phẩm văn học được tạc tượng theo tôi biết cũng khá hiếm hoi, ở Việt Nam có lẽ chỉ duy nhất trường hợp này.  

    Thuý Kiều đẹp, nổi tiếng thế mà có thấy ai tạc tượng đâu! Tôi có thấy một số bức tượng nhân vật văn học như Quan Công, Khổng Minh…nhưng đó đồng thời cũng là những nhân vật lịch sử, và người chơi tượng, thờ tượng có một dụng ý khác. Người dân Việt Nam cũng ít chơi tượng. Vì vậy, chắc hẳn nó phải có một ý nghĩa đặc biệt, thú vị nào đó thì mới được ưu ái như vậy. Có nhiều bộ tượng Chí Phèo-Thị Nở khác nhau, nhưng cơ bản cùng một bố cục.

Chất liệu bằng sứ, vẽ men. Chí Phèo bên phải, Thị Nở bên trái. Chí Phèo tay phải cầm bát rượu đầy sóng sánh, tay trái cầm bình rượu, rượu và những cơn say đã gắn với số phận anh ta. Thị Nở tay trái chống má, tay phải để lên đầu gối. Hai người dựa vai vào nhau, cùng cười, nhưng mắt cùng nhìn lên. Hai nụ cười vui, hồn nhiên. Đây là giây phút hạnh phúc nhất trong cuộc đời họ, tạm quên đi những nỗi đau khổ dằng dặc trong niềm vui ái tình, cái nhìn lên có lẽ hướng về tương lai. 

Tâm lí Chí Phèo sau khi gặp Thị Nở được Nam Cao tả: “Hình như có một thời hắn đã ao ước có một gia đình nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cầy thuê, vợ dệt vải, chúng bỏ lại một con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm”. Cuộc tình với Thị Nở đã thức tỉnh lương tri của Chí Phèo, vốn như một ngọn lửa le lói trong đêm trường dằng dặc u mê, lầm lỗi.

Chí Phèo trong bức tượng được mô tả là người đàn ông chừng 40 tuổi, khuôn mặt khắc khổ đầy nếp nhăn và sẹo, kết quả của một cuộc đời nhiều uất ức, oan khổ và những lần say rượu rạch mặt ăn vạ. Hàm răng thưa, khoẻ, để trắng (Nam Cao miêu tả Chí Phèo răng “cạo trắng hớn”).

Lông mày rậm, râu mép và râu cằm đen, thô, tóc đen ngắn, thưa, kiểu tóc rễ tre của những người khoẻ mạnh, nóng tính. Trong tác phẩm Nam Cao miêu tả Chí Phèo cạo trọc đầu, nhưng đó là khi mới ra tù, còn sau này có lẽ anh ta đã để tóc. Ngực trần để lộ xương quai xanh và xương ngực, cơ bắp nổi lên cuồn cuộn. Bàn tay và bàn chân trần to bè của một kẻ lực điền. Hình chạm trổ hai ông tướng cầm chuỳ trên ngực đã bị lược đi. Hai ống quần nâu Chí Phèo có hai miếng vá ở đầu gối, diễn tả hoàn cảnh khốn khó của nhân vật. Thị Nở được diễn tả không đến nỗi xấu và vô duyên như trong nguyên tác. Lông mày rậm, cong, lông mi đậm, môi dày, răng đen, mũi to.

Đây là tướng mạo của một phụ nữ khoẻ mạnh, dồi dào tình cảm, phúc hậu. Khoảng cách lông mày xa mắt theo nhân tướng học là người vô tư. Nụ cười miệng rộng hết cỡ so với chuẩn mực của người phụ nữ truyền thống thì quả có hơi “vô duyên”. Theo miêu tả của Nam Cao thì Thị Nở là người vô tư đến mức ngớ ngẩn. Trong khi Chí Phèo bị cả làng hắt hủi, chỉ có Thị Nở vẫn thấy Chí Phèo hiền lành, không có gì đáng sợ, nên mới đi qua nhà Chí Phèo và “xẩy ra chuyện”.

Vẫn là một người phụ nữ truyền thống với váy nâu, yếm trắng. Váy Thị Nở cũng có hai miếng vá, hoàn cảnh Thị cũng khốn cùng không kém gì Chí Phèo. Yếm là một loại trang phục rất đặc biệt của phụ nữ ngày xưa, rất nữ tính, vừa kín đáo vừa sexy, ngực thì kín nhưng lộ vai và mảng lưng trần.

Mái tóc dài, được búi gọn ghẽ trong một chiếc khăn tròn. Bàn tay mập mạp, những ngón chân toãi rộng của những người lao động nặng, chuyên đi chân trần, những kẻ chỉ biết bám vào đất để sống. Bức tượng nói với chúng ta điều gì? Đây là kiểu tượng nhỏ, dùng để chơi, để trang trí chứ không có hình thức đồ sộ, hoành tráng. Bức tượng nhỏ, trong không gian của đời thường nhưng cũng đem lại nhiều cảm xúc, suy tư. Hai con người khốn khổ dưới đáy cùng của xã hội, bị người đời hắt hủi, xa lánh đã tìm đến với nhau, nương tựa vào nhau để vượt qua những gian khó của cuộc đời.

Hai trái tim băng giá lại có thể sưởi ấm cho nhau, đem lại ánh sáng của tình yêu và niềm hi vọng vào tương lai. Cởi bỏ hết tất cả những hình thức, lễ nghi, họ đến với nhau bằng tình người giản dị mà vô cùng sâu sắc, chân thành. Cùng cháy hết mình trong đam mê, đôi tình nhân đã cho thấy sức mạnh kì diệu của tình yêu thương, sức mạnh soi sáng, sưởi ấm và hướng thiện. Xoá tan định kiến, xoá bỏ hận thù, khơi dậy những gì tốt đẹp nhất trong sâu thẳm lương tri con người.

Tình yêu biến con quỷ dữ thành người lương thiện, biến người đàn bà xấu ma chê quỷ hờn thành người hấp dẫn nhất trần gian, hơn thế, là vị thần cứu độ, cứu rỗi. Lặng nhìn bức tượng, không khỏi xót thương, cảm phục. Đó là sự ngưng kết, toả sáng của đau khổ, tình yêu và khát vọng. Cặp tượng cũng có ý nghĩa triết lí sâu sắc. Thể hiện nhiều cặp phạm trù triết học: Cái chung-Cái riêng; Nguyên nhân-Kết quả; Nội dung-Hình thức; Bản chất-Hiện tượng; Khả năng-Hiện thực; Tất nhiên-Ngẫu nhiên. Đại thi hào Nguyễn Du có câu: “Trong cơ âm cực dương hồi khôn hay”, nghĩa là tận cùng nỗi khổ thì hạnh phúc sẽ đến. Trường hợp Chí Phèo-Thị Nở là vậy.

Hai con người, bên trong cái vẻ tận cùng xấu xí về hình thức là cái đẹp lấp lánh của tình người trong sáng, chân thành. Cha ông đã nhiều lần nhắc nhở đừng vội đánh giá con người qua vẻ bề ngoài hay địa vị xã hội, thậm chí cần cảnh giác với những thứ rực rỡ, loè loẹt.

Và bất chợt đâu đó trong tiềm thức, vẳng lên lời ca tha thiết của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn: “Ngày sau sỏi đá cũng cần có nhau…”. Cảm ơn nhà văn đã cho đời một kiệt tác văn chương, cảm ơn nghệ nhân của làng gốm Bát Tràng đã gửi gắm vào khối đá vô hồn một thông điệp thấm đẫm chất nhân văn, phập phồng hơi thở của Đời.

(Theo Trần QuangĐại)