Lịch qua các thời đại

Lịch thời Trung Đại	Lịch ghi lịch sử của Đức năm 1550

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Lịch được lập ra năm 753 trước công nguyên, từ chu kỳ mặt trăng, nên có nhiều sai lệch so với chu kỳ mặt trời,  phải trải qua nhiều sửa đổi mới có được quyển lịch chính xác như ngày nay.

Năm 532, cha đạo Denys le Petit, hiệu chỉnh bản tính ngày lễ Phục Sinh kể từ khi Đấng Christ ra đời, mà ông định ngày 25/12 năm 753 Rome. Năm Rome thứ 754 trở thành năm 1 (không có năm 0). Kiểu tính toán này được nước Pháp dùng kể từ thế kỷ thứ 8. Sau đó người ta nhận thấy rằng  Denys đã tính lầm ít nhất 4 năm. Năm 2000 đáng lý ra phải là năm 2005.

Năm 1515 Copernic tham dự cuộc sửa đổi lịch.

1582  Gregory III mời các nhà thiên văn Lilio, Clavius và Chacon thành lập một cuốn lịch mới và nhận thấy rằng theo mặt trời thì César tính trễ mất 10 ngày nên giáo hoàng cho nhảy lên 10 ngày cho Rome và các nước Espagne và Portugal: sau ngày 4/10/1582 là ngày 15/10/1582.  Nước Pháp theo trễ hơn, tới 9/12/1582 mới đổi, còn Anh quốc thì đợi đến 2/8 năm 1752 mới thêm 11 ngày (sau ngày 2/9 là 14/9/1752)

Thế kỷ thứ 14, ngày tháng được học ở trường.

Cuối thế kỷ thứ 16 những người có học biết họ hiện đang ở ngày, tháng, năm nào nhờ  quyển lịch và từ đó họ có thể ghi lại những biến cố xảy ra. Không có lịch, sẽ không có lịch sử.

Từ thế kỷ thứ 16 đến thế kỷ 19, Âu châu bành trướng, làm cả thế giới biết tới lịch Grégorien: các dân tộc thuộc địa Mỹ châu, Á châu và Phi châu phải dùng lịch của chính quốc và sau khi đuợc độc lập, họ vẫn tiếp tục dùng lịch này.

Khoảng 1550 những quyển lịch ghi lịch sử  xuất hiện ở Đức:

Thế kỷ thứ 17, lịch được dùng để tổ chức tương lai. Từ năm 1679, Hàn lâm viện khoa học mỗi năm in môt quyển lịch chính thức và từ đó sẽ in lại trong hầu hết các  sách lịch (almanach).

Thế kỷ 19 sổ nhật ký (agenda) và lịch được phổ biến từ từ. Hình thức quyển lịch giống như lịch hiện nay chúng ta dùng : những ngày trong tuần và số ngày trong tháng.

Năm 1834, cha đạo Marc Mastrofini đề nghị ngày cuối năm đó sẽ là "ngày trắng" tức là không tính, để cho mọi ngày khác gom lại đúng 52 tuần lễ (52x7=364 ngày).

1849, Auguste Compte làm lịch gồm 13 tháng đồng đều, tiếp theo 1 "ngày trắng".

Camille Flammarion, sau khi kêu gọi chống lại lịch gregorien, ông làm một quyển lịch muôn đời gồm 12 tháng có những tam cá nguyệt như nhau (calendrier universel)

1884 người ta chia ra các múi giờ: trái đất được chia thành 24 múi xẻ dọc từ Bắc xuống Nam với kinh tuyến Greenwich làm chuẩn.

Từ năm 1922, Hội các quốc gia thành lập một ủy ban nghiên cứu về sự sửa đổi lịch và kết luận là không thay đổi lịch nữa nhưng  phải có một ngày ổn định cho ngày lễ Pâques.

ONU Hội Quốc Liên, thấy rằng  lịch gregorien không thích hợp với sinh hoạt kinh tế hiện tại nên có ý định sửa lịch cho thế kỷ 21 (đã rao một kỷ thi tuyển quốc tế)

Lịch các nước

A) Lịch La Mã

   I) Lịch thời cổ Roma Numa Pompilius :

Từ lúc đầu, lịch được lập ra từ chu kỳ mặt trăng. Năm 753 trước công nguyên, thời kỳ  Roma thành lập, một năm có 10 tháng như sau:
 

   1) Đặt tên tháng:

Lúc đầu, người ta đặt tên theo thứ tự số học nhưng cuối cùng họ quyết định dùng tên các vị thần để thế vài tháng:

Tháng thứ nhất lấy tên thần chiến tranh Mars theo truyện thần thoại Roma vì  thần Mars còn được xem là thần cây cối, mùa xuân và tuổi trẻ. Từ rất lâu, Mars là tháng đầu tiên của năm.

Tháng thứ nhì lấy tên Aperta, biệt hiệu của Apollon, vị thần của nghệ thuật (âm nhạc), của y khoa, của tiên tri và bói toán. Đầu tiên, miền Bắc Hy Lạp, Apollon còn được gọi là Phoebos, thần mặt trời.

Tháng thứ ba là Maïus, tên phổ biến của thần Jupiter

Tháng thứ tư là Junon, vợ của Jupiter

Những tháng khác tiếp tục dùng số [tiếp đầu ngữ la tinh quin (5), sex (6), sept(7), oct (8), no (9) dec (10)]

   2) Sửa đổi lịch cho hợp với chu kỳ mặt trời

      a) Thêm 2 tháng

 Tổng cộng 10 tháng trên sẽ được một năm 304 ngày, nên người ta phải thêm ngày vô cho những tháng cuối để đủ một năm dương lịch, nhưng  không đặt tên. Cuối cùng  người ta thêm hai tháng để đằng sau tháng December là Januarius, tên của vị vua Roma xưa nhất là Janus và là thần hòa bình. Tháng thêm tiếp theo là Februarius.

Người Roma mê tín, cho là ngày lẻ mang hạnh phúc, nên chọn số ngày lẻ cho mọi tháng:

    b) Thêm 1 ngày cho Februarius

Tổng cộng lại được 354 ngày. Lại số chẵn, nên họ thêm một ngày cho tháng cuối cùng là Februarius, từ 27 thành 28 ngày và được xem như là tháng tệ nhất, lấy tên của Febro, thần của những người chết dưới địa ngục. Đó là tháng của sự chết chóc, trong tháng này, người ta xin tha tội, làm lễ tẩy uế cho người chết và cũng là tháng mang bệnh hoạn (febris, sốt).

    c) Đổi vị trí của Februarius

Khoảng năm 354 TCN, Februarius được đưa lên giữa Januarius và Martius và trở thành tháng thứ 2 trong năm.

Năm dương lịch 355 ngày này chỉ hơn 1 ngày so với năm âm lịch 354 ngày. Vì năm ngắn hơn thực tế trong lúc nhà nông dựa trên mùa màng để cầy cấy nên họ thêm ngày vô để có lịch thích hợp. Họ quyết định cứ mỗi chu kỳ 4 năm là phải thêm một tháng 13. Tháng bổ sung có tên là Mercedonius, vì họ cho rằng lúc này lính đánh thuê (mercenaire) được trả lương. Tháng này, khi thì 23 ngày  được xếp giữa 24 và 25 tháng Februarius, khi thì 22 ngày  và được xếp giữa 23 và 24 tháng này.

 Nói rõ hơn, trong chu kỳ 4 năm, thì năm đầu có 355 ngày, năm thứ nhì có 355 + 22 = 377 ngày, năm thứ 3 có 355 ngày và năm thứ tư có 378 ngày.

Cách tính lịch này cho cả thảy 1465 ngày cho 4 năm, trong lúc thực tế chỉ có 1461 ngày, nghĩa là dư 4 ngày. Từ năm quá ngắn bước sang  năm quá dài.

Để sửa chữa tình trạng này, năm La Mã 450 (304 TCN) luật Roma đổi lịch mới. Trong chu kỳ 8 năm, người ta chỉ dùng 5 tháng 22 ngày, thay vì 6 tháng 22 ngày. Vì cứ 4 năm là dư 4 ngày, nên 24 năm thì dư một tháng 24 ngày, do đó khi bỏ 1 tháng 22 ngày thì chỉ dư 2 ngày. Để sửa chữa sự thặng dư này, tháng Mercedonius được đổi số ngày để có sự trùng hợp giữa năm trên lịch và  năm thực tế.

II) Lịch Julien

Nhưng sau đó vì lợi ích của những quan viên khi bầu cử, sự sai sót của lịch ngày càng lớn, cuối cùng  năm 708 Roma (46 TCN), điểm phân (équinoxe, xuân phân và thu phân) sai biệt đến 3 tháng. Nghĩa là mùa gặt vào tháng 1, tháng lạnh nhất!

Chính lúc đó danh tướng Roma  Julius Caesar can thiệp. Để chấm dứt sự lạm dụng của các chính trị gia lúc  bấy giờ, Julius Caesar phái một nhà thiên văn Hy Lạp tên là Sosigene xứ Alexandrie sửa đổi lịch mùa màng cho thích hợp với lịch (nguồn gốc Ai Cập) thiết lập bởi nhà thiên văn Hy Lạp Eudoxe vào thế kỷ thứ 4 TCN.

Lịch Julien có 365 ngày, chia thành 12 tháng và cứ 4 năm là thêm 1 ngày. Lịch này vẫn còn dùng  cho đến thế kỷ 20 trong  một số nước.

Tuy nhiên với hệ thống này, có quá nhiều năm nhuần bởi vì so với mùa thiên văn thì mỗi năm có khoảng 11 phút sớm hơn. Hình như Caesar biết điều này nhưng ông không coi là quan trọng.

   1) Lịch Julien, theo Sacrobosco

1	Januarius	31 ngày	7	Julius	31 ngày
2	Februarius	29-30 ngày	8	Sextilis	30 ngày
3	Martius	31 ngày	9	September	30 ngày
4	Aprilis	30 ngày	10	October	31 ngày
5	Maïus	31 ngày	11	November	30 ngày
6	Junius	30 ngày	12	December	30 ngày

 

Caesar ra sắc lệnh mỗi năm theo hành trình mặt trời, sẽ có 365 ngày, và vì dư 6 giờ một năm, nên thêm 1 ngày sau 4 năm, để ngày đó vô sau ngày 24 tháng Februarius , và lịch có tên là  sexto ante calendas martii , năm nào chứa ngày nhuần sẽ là năm nhuần. Người ta trải đều xen kẽ một tháng  30 ngày với tháng 31 ngày, trừ tháng  Februarius

1	Januarius	31 ngày	7	Julius	31 ngày
2	Februarius	29-30 ngày	8	Sextilis	30 ngày
3	Martius	31 ngày	9	September	31 ngày
4	Aprilis	30 ngày	10	October	30 ngày
5	Maïus	31 ngày	11	November	31 ngày
6	Junius	30 ngày	12	December	30 ngày

 

Sự cải tổ này của Julius nên tháng Quintilis được thay thế bởi tháng Julius. Nhưng sự cải tổ này không được áp dụng đúng. Những nhà làm luật thêm ngày nhuần 3 năm 1 lần thay vì 4 năm như đã tính. Vậy là sau 36 năm, có tới 12 năm nhuần thay vì 9 năm.

 

 2) August sửa đổi lịch Julien

Julius Caesar	Augustus Caesar	Giáo hoàng Gregory XIII

May thay August thấy được, nên ra lệnh liên tục 12 năm tới, không được thêm một năm nhuần nào hết. Vậy là lịch julien được trở lại chính xác. Để thưởng cho việc này, năm 746 Roma (8 TCN) thượng viện Roma lấy tên của August đặt thế cho tháng  Sextilis. Sau đó người ta thấy rằng August không thua Julius, nên  san bằng ngày cho tháng August và Julius, nghĩa là lấy bớt 1 ngày của tháng Februarius bỏ qua  tháng Julius, tức  là cả hai được 31 ngày.

1	Januarius	31 ngày	7	Julius	31 ngày
2	Februarius	28-29 ngày	8	August	31 ngày
3	Martius	31 ngày	9	September	31 ngày
4	Aprilis	30 ngày	10	October	30 ngày
5	Maïus	31 ngày	11	November	31 ngày
6	Junius	30 ngày	12	December	30 ngày

Sau đó để tránh một lúc  3 tháng 31 ngày liên tục , người ta lấy bớt 1 ngày của September bỏ qua October và cũng như vậy cho tháng November  và December:

 

1	Januarius	31 ngày	7	Julius	31 ngày
2	Februarius	28-29 ngày	8	August	31 ngày
3	Martius	31 ngày	9	September	30 ngày
4	Aprilis	30 ngày	10	October	31 ngày
5	Maïus	31 ngày	11	November	30 ngày
6	Junius	30 ngày	12	December	31 ngày

 

Kể từ ngày đó, số ngày, tháng vẫn giữ từ ngày hoàng đế August cai trị cho tới ngày nay ..

 

  3) Cách chia ngày, tháng, tuần

       a) Ngày, tháng

Những ngày trong tháng được rải ra thành 3 phần không đều nhau: từ Calendas cho tới Nonas, từ  Nonas cho tới Idus và những Idus ở cuối tháng..
 

- Kalendis : ngày đầu của tháng. Tên nó từ chữ  Calare (công bố) bởi vì ngày này mà người ta đem công bố những  ngày quan trọng .

-  Idus : từ chữ  étrusque iduare nghĩa là phân chia. Những Idus đánh dấu giữa tháng. Ngày 15 cho những tháng Martius, Maius, Julius và October. Ngày 17 cho những tháng khác. Nhớ là người Roma không thích ngày chẵn.

-  Nonis : ngày thứ 9 trước ngày Idus. Thí dụ tháng Martius có ngày Idus bắt đầu từ ngày 15, thì ngày Nonis là  trước ngày (15-9 = 6)  thứ 6, tức là thứ 5. Thành ra ngày Nonis bắt đầu từ ngày thứ 5 hay 7 của tháng.

Người Roma thường nói ngày từ  sự đánh dấu 3 loại ngày trên. Thí dụ  ngày 2 tháng 1 thì nói " ngày thứ 4  trước Nonas  tháng Januarias" (ante diem quartum nonas Januarias) ...

- Pridie:Trước ngày "đánh dấu" thì gọi là Pridie. Thí dụ Pridie Nonas thì cho ngày hôm trước của ngày nonas.

Thí dụ ngày 4 tháng 1 : Pridie Nonas Januarias

Còn ngày trước ngày pridie lại là ngày thứ 3 trước Nonas cũng như ta nói "trong 8 nghĩa là sau 1 tuần lễ

- Postridie: Sau ngày "đánh dấu" thì gọi là postridie. Thí dụ  ngày 2/1 : ngày thứ 4  trước Nonas  tháng Januarias" ( ante diem quartum Nonas Januarias)
hay còn gọi là  sau ngày Kalendas tháng Januarias (postridie kalendas Januarias)

Còn ngày cuối tháng thì gọi là trước ngày kalendas (pridie  Kalendas)

 

1	Kalendis Januariis
2	ante diem quartum Nonas Januarias ou postridie kalendas Januarias
3	Ante diem tertium Nonas Januarias
4	Pridie Nonas Januarias
5	Nonis januariis
6	Ante diemoctavum Idus Januarias ou postridie Nonas Januarias
7	Ante diem septimum Idus Januarias
8	Ante diem sextum Idus Januarias
9	Ante diem quintum Idus Januarias
10	Ante diem quartum Idus Januarias
11	Ante diem tertium Idus Januarias
12	Pridie idus Februarias
13	Idibus Januariis
14	ante diem undevicesimum Kalendas Februarias ou postridie idus Januarias
15	ante diem duodevicesimum Kalendas Februarias
16	ante diem septimum decimum Kalendas August
17	ante diem sextum decimum Kalendas August
18	ante diem quintum decimum Kalendas August
19	ante diem quartum decimum Kalendas August
20	ante diem tertium decimum Kalendas August
21	ante diem duodecimum Kalendas Augusts
22	ante diem undecimum Kalendas August
23	ante diem decimum Kalendas August
24	ante diem nonum Kalendas August
25	ante diem octavum Kalendas August
26	ante diem septimum Kalendas August
27	ante diem sextum Kalendas August
28	ante diem quintum Kalendas August
29	ante diem quartum Kalendas August
30	ante diem tertium Kalendas August
31	Pridie Kalendas August

 

  b) Ý nghĩa chữ la tinh  những số:

2 : pridie (PR)	3 : tertium (III)	4 : quartum (IV)
5 : quintum (V)	6 : sextum (VI)	7 : septimum (VII)
8 : octavum (VIII)	9 : nonum (IX)	10: decimum (X)
11 : undecimum (XI)	12 : duodecimum (XII)	13 : tertium decimum (XIII)
14 : quartum decimum (XIV)	15 : quintum decimum (XV)	16 : sextum decimum (XVI)
17 : septimum decimum (XVII)	18 : duodevicesimum (XVIII)	19 : undevicesimum (XIX)

   c) Cấu trúc của năm:
 

	Januarius Augustus December	Aprilis Junius September November	Martius Maius Julius October	Februarius (năm thường)	Februarius (năm nhuận)
1	Kalendis	Kalendis	Kalendis	Kalendis	Kalendis
2	IV	IV	VI	IV	IV
3	III	III	V	III	III
4	Pridie Nonas	Pridie Nonas	IV	Pridie Nonas	Pridie Nonas
5	Nonis	Nonis	III	Nonis	Nonis
6	VIII	VIII	Pridie Nonas	VIII	VIII
7	VII	VII	Nonae	VII	VII
8	VI	VI	VIII	VI	VI
9	V	V	VII	V	V
10	IV	IV	VI	IV	IV
11	III	III	V	III	III
12	Pridie Idus	Pridie Idus	IV	Pridie Idus	Pridie Idus
13	Idibus	Idibus	III	Idibus	Idibus
14	XIX	XVIII	Pridie Idus	XVI	XVI
15	XVIII	XVII	Idibus	XV	XV
16	XVII	XVI	XVII	XIV	XIV
17	XVI	XV	XVI	XIII	XIII
18	XV	XIV	XV	XII	XII
19	XIV	XIII	XIV	XI	XI
20	XIII	XII	XIII	X	X
21	XII	XI	XII	IX	IX
22	XI	X	XI	VIII	VIII
23	X	IX	X	VII	VII
24	IX	VIII	IX	VI	VI
25	VIII	VII	VIII	V	bis VI
26	VII	VI	VII	IV	V
27	VI	V	VI	III	IV
28	V	IV	V	Pridie Kalendas	III
29	IV	III	IV	31	Pridie Kalendas
30	III	Pridie Kalendas	III	31	4 năm một lần
31	Pridie Kalendas	31	Pridie Kalendas	31

http://www.louisg.net/C_mesopotamiens.htm

 

  d) Tháng đầu tiên trong lịch Roma

Joannes Lamentius Lydus,  (nửa đầu thế kỷ thứ VI)  viết trong De mensibus (tháng) rằng người Roma phân biệt giữa năm tôn giáo bắt đầu tháng 1, năm truyền thống bắt đầu tháng 3, cũng như ta bây giờ, đầu năm âm lịch là tháng 2, đầu năm học là tháng 9 vậy.

 

   e) Những ngày trong Tuần:

Đối với người Hébreux Chúa đã tạo ra con người trong 6 ngày và nghỉ vào ngày thứ 7.

Từ thời Trung cổ, người ta mới bắt đầu  dùng tuần lễ

Thời Cộng hòa Roma ( 509 TCN đến 27 TCN ) và Haut Empire (27 TCN đến 236), tuần lễ được chia ra làm 8 ngày, ghi thứ tự từ A đến H trên những  quyển lịch. 

 Người Babylone lấy tên của 7 hành tinh khám phá ra lúc bấy giờ . Người Roma dùng mỗi hành tinh để hiến cho thần với  hành tinh liên hệ:
 

Chữ Latin	Chữ Ý	Giải thích
Solis dies	Domenica	Chúa nhật, ngày của Mặt trời, hành tinh hiến cho Apollon. Tiếng Pháp chữ "dimanche" viết theo "dies domenicus" , ngày của Chúa, ngày dành để cầu nguyện và xem như là ngày đầu của một tuần.
Lunae dies	Lunedi	Thứ hai, ngày của Mặt trăng
Martis dies	Martedi	Thứ ba,  ngày của/3/, hành tinh cung hiến cho thần Chiến tranh vì là hành tinh màu đỏ.
Mercurii dies	Mercoledi	Thứ tư,  ngày của Mercure , thần thương mại, du lịch, vận tốc, Mercure cũng là sứ thần của các vị thần.
Jovis dies	Giovedi	Thứ năm, ngày của Jupiter, hành tinh lớn nhất của hệ Mặt trời. Jupiter là súy chủ các vị thần, cai trị Olyme, nơi đó thần là những cơn sấm sét.
Veneris dies	Venerdi	Thứ sáu, ngày của Vénus, hành tinh hiến cho nữ thần Tình yêu planète dédiée
Saturni dies	Sabbato	Thứ bảy  ngày của Saturne , hành tinh xa xôi nhất và chậm nhất của hệ Mặt trời, cung hiến cho vị thần xa xưa nhất đã dạy loài người về ngành canh nông

 

Vui lòng chờ...

Init();